Η Έξοδος

η πόλη της Ελευθερίας ετοιμάζεται για τη 200ή Έξοδο

Η εκπαιδευτική άνθηση του Μεσολογγίου βάδισε παράλληλα με την οικονομική ευμάρεια. Στα μέσα του 18ου αιώνα λειτουργούσαν στην πόλη δύο περίφημα εκπαιδευτικά ιδρύματα (η Παλαμαϊκή Σχολή και η Σχολή Ελληνικών Μαθημάτων) που προσείλκυαν αξιόλογους δασκάλους και μαθητές από τα πέρατα του ελληνικού κόσμου. Οι ιδρυτές των σχολών είχαν συνείδηση της σημασίας του έργου τους, όχι μόνο για τους ίδιους τους εκπαιδευόμενους αλλά και για το σύνολο της κοινότητας. Οι Μεσολογγίτες είχαν πραγματική δίψα για τη μάθηση, γεγονός που αποδείχτηκε περίτρανα με την έγνοια που επέδειξαν για την ίδρυση σχολείων στα χρόνια της επανάστασης. Σε αυτές τις σχολές οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να διδαχθούν τα αρχαία ελληνικά, τα ιταλικά και τα γαλλικά, ώστε να ενισχυθούν οι νέες σχέσεις με τους Ευρωπαίους που σφυρηλατούνταν στη διάρκεια του πολέμου.

Το Μεσολόγγι (1882) - WORDSWORTH, Christopher. Greece pictorial, descriptive, & historical by Christopher Wordsworth, D.D. Lord Bishop of Lincoln

Οι νέοι του Μεσολογγίου είχαν πράγματι την ευκαιρία να αξιοποιήσουν τη γλωσσομάθειά τους. Η πόλη υπήρξε το σημαντικότερο στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο της δυτικής Στερεάς. Οι οθωμανικές στρατιές που κατευθύνονταν στην Πελοπόννησο έπρεπε να ακολουθήσουν τον δρόμο του Μεσολογγίου και η αδυναμία των Τούρκων να καταλάβουν την πόλη έθεσε τα θεμέλια για τη μετατροπή της σε εκστρατευτική βάση για την απελευθέρωση της δυτικής Ελλάδας. Οι ντόπιοι οπλαρχηγοί συγκέντρωσαν γύρω τους πολυάριθμους στρατιώτες που πρωτοστάτησαν στις συγκρούσεις με τους Οθωμανούς στην ευρύτερη περιοχή. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν, επίσης, η παρουσία Ευρωπαίων φιλελλήνων, οι οποίοι κατέληξαν στο Μεσολόγγι το καλοκαίρι του 1822, στο πλαίσιο της φιλόδοξης εκστρατείας του Μαυροκορδάτου προς αρωγή των πολιορκημένων Σουλιωτών. Αρκετοί παρέμειναν στην πόλη μετά την καταστροφική μάχη του Πέτα και συσπειρώθηκαν, λίγα χρόνια αργότερα, γύρω από τον φημισμένο Άγγλο ποιητή λόρδο Βύρωνα.

Το Μεσολόγγι της επανάστασης αποτελούσε μια πολύβουη και πολυεθνική κοινότητα, έναν τόπο όπου συγκεντρώθηκαν πρόσφυγες, ρομαντικοί, τυχοδιώκτες και επαγγελματίες της πολιτικής και του πολέμου. Οι όχθες της λιμνοθάλασσας αντηχούσαν από τις φωνές των Σουλιωτών που λογομαχούσαν με Σουηδούς αξιωματικούς ή τα ονειροπόλα λόγια του Ελβετού Μάγιερ και του Άγγλου Στάνχοπ. Οι Μεσολογγίτες επάνδρωναν τα τείχη στο πλευρό Γερμανών, Ιταλών και Γάλλων εθελοντών, που αναζητούσαν στην ελληνική επανάσταση την πραγματοποίηση των ιδανικών τους. Οι Έλληνες πολεμούσαν με πείσμα για την ελευθερία τους, το Μεσολόγγι όμως αγωνιζόταν για κάτι παραπάνω: την πεποίθηση πως αυτή η άγονη γωνιά της Ελλάδας αντιπροσώπευε το προπύργιο μιας καινοφανούς αντίληψης για τη συγκρότηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ο φιλελευθερισμός και η αναγνώριση της αξίας των ατομικών ελευθεριών και δικαιωμάτων αντικαθιστούσαν σταδιακά τον συντηρητισμό και την καταπίεση του 18ου αιώνα, η αντίδραση όμως ήταν σφοδρή και οι απαιτούμενες θυσίες μεγάλες.

Άποψη του Μεσολογγίου (1834) - STACKELBERG, Otto Magnus von. La Grèce. Vues pittoresques et topographiques, Παρίσι, Chez I. F. D'Ostervald

Η απόφαση των Μεσολογγιτών και των φιλελλήνων να πολεμήσουν μέχρις εσχάτων συγκλονίζει και εγείρει ένα θεμελιώδες ερώτημα. Γιατί επέλεξαν τη σύγκρουση έναντι της σωτηρίας; Γιατί αρνήθηκαν να παραδοθούν και να αποχωρήσουν με ασφάλεια αλλά προτίμησαν να ανοίξουν δρόμο με το σπαθί και το καριοφίλι; Η έξοδος αποτελεί την ύστατη λύση στο ανυπέρβλητο πρόβλημα της έλλειψης τροφίμων, παραμένει όμως και μία υπερβατική απόφαση που αψηφά σχεδόν τη λογική. Η τελική αποτυχία του στρατιωτικού σκέλους της εξόδου και η συνεπακόλουθη σφαγή των αμάχων μοιάζει, σε πρώτη ανάγνωση, ως απόλυτη καταστροφή. Ο θάνατος που θέρισε αδιακρίτως Έλληνες και φιλέλληνες έβαλε φαινομενικό τέλος σε μία πανευρωπαϊκή προσπάθεια υπεράσπισης ενός ονείρου. Στα ερείπια του Μεσολογγίου έμοιαζε να έχει θαφτεί η ίδια η ελευθερία.

Η θυσία των υπερασπιστών του, όμως, αποτέλεσε στην πραγματικότητα μία πολύτιμη παρακαταθήκη για την επανάσταση και τις επόμενες γενιές. Ο ηρωισμός και η αυτοθυσία των Μεσολογγιτών και των φιλελλήνων συγκλόνισε την ελληνική και ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Το διεθνές φιλελληνικό κίνημα αναθερμάνθηκε και πίεσε τις κυβερνήσεις των Μεγάλων Δυνάμεων να παρέμβουν, επιτέλους, υπέρ της ελληνικής ελευθερίας. Το αίμα που πότισε τα ερείπια της πόλης μετέτρεψε το Μεσολόγγι σε παγκόσμιο σύμβολο και σημείο αναφοράς στη διαχρονική προσπάθεια υπεράσπισης της ανθρώπινης ελευθερίας. Μια χούφτα άνθρωποι ανόρθωσαν το ανάστημά τους στην απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία και τις συντηρητικές δυνάμεις του ευρωπαϊκού πολιτικού κατεστημένου προκειμένου να διακηρύξουν την πίστη τους στη δυνατότητα οικοδόμησης ενός καλύτερου κόσμου. Ενός κόσμου όπου τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες θα έχουν την ευκαιρία και το δικαίωμα να δραστηριοποιηθούν και να υπάρξουν χωρίς φόβο, καταπίεση ή ανάγκη απόκρυψης.

Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου (1826) - Ευγένιος Ντελακρουά

Η ελευθερία δεν είναι μια μονοσήμαντη ή απλοϊκή έννοια. Παίρνει ποικίλες μορφές και εκδηλώνεται με πολλαπλές εκφάνσεις που συγκροτούν ένα σύνολο αλληλοσυμπληρούμενων αιτημάτων προκειμένου να έχει το άτομο τη δυνατότητα να βιώσει την πραγματική και ουσιαστική ελευθερία. Στο πιο προφανές επίπεδο αναγνωρίζουμε την εθνική και πολιτική ελευθερία, οι οποίες εκδηλώνονται στα κράτη και τις κοινωνίες όπου οι πολίτες ζουν χωρίς τον φόβο ή την παρουσία ξένων δυνάμεων και έχουν το δικαίωμα να δράσουν και να πάρουν αποφάσεις χωρίς περιορισμούς και μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες. Η κοινωνική και η οικονομική/επαγγελματική ελευθερία είναι συμπληρωματικές μορφές, που υφίστανται όταν απουσιάζουν οι διακρίσεις και υπερισχύει η αξιοκρατία και η ισονομία.

Σε δεύτερο επίπεδο αναγνωρίζεται η ύπαρξη και αναγκαιότητα της εσωτερικής ελευθερίας, η οποία παίρνει τέσσερις βασικές μορφές. Η ψυχολογική ελευθερία δομείται με την αποβολή των φόβων και των ανασφαλειών που θέτουν εμπόδια στην κοινωνική και προσωπική εξέλιξη του ατόμου. Η πνευματική ελευθερία βασίζεται στην απόρριψη της προκατάληψης, των στερεοτύπων και των αυθεντιών που υποσκάπτουν την ανάπτυξη της ατομικής κριτικής ικανότητας. Τέλος, η ηθική ελευθερία πηγάζει από τον προσωπικό αγώνα του ατόμου ενάντια στα πάθη και την ανθρώπινη μικροπρέπεια.

Η διάκριση εξωτερικών και εσωτερικών ελευθεριών ή η αναγνώριση επιμέρους μορφών δεν συνεπάγεται αξιολογική ιεράρχηση. Όλες αυτές οι μορφές είναι θεμιτές και συμβάλλουν στη βέλτιστη ανάπτυξη του ατόμου και της κοινωνίας. Πρόκειται για αναφαίρετα δικαιώματα και αποτελούν πανανθρώπινο ζητούμενο. Η διασφάλισή τους συνεπάγεται συνεχή επαγρύπνηση και απαιτεί αγώνα σε πολλαπλά επίπεδα. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 εκφράζει με σαφήνεια το αίτημα της εθνικής και πολιτικής ελευθερίας. Υπάρχουν, όμως, σε αυτήν τα ψήγματα και των άλλων μορφών ελευθερίας, τα οποία εκφράστηκαν συνειδητά ή ασυνείδητα στη διάρκεια του πολυετούς αγώνα. Οι υπερασπιστές του Μεσολογγίου δεν είχαν, ίσως, πλήρη συναίσθηση της πολυμέριας της ελευθερίας, συνέβαλαν όμως στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους στην προσπάθεια περιορισμού της αδικίας, της καταπίεσης, της μικροπρέπειας και της καταπάτησης των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Η έξοδος του Μεσολογγίου ως ιστορικό γεγονός θέτει τη βάση για να εξελιχθεί η σύγχρονη πόλη σε παγκόσμιο κέντρο μελέτης και προώθησης της ιδέας της ελευθερίας και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει σήμερα. Οι αγωνιστές του 1826 συνέβαλαν στην εθνική απελευθέρωση της Ελλάδας. Έθεσαν ένα μικρό λίθο στο οικοδόμημα της παγκόσμιας ελευθερίας. Διακόσια χρόνια μετά, η προσπάθεια διατήρησης και επέκτασης αυτού του οικοδομήματος συναντά πολλές δυσκολίες. Οι δημοκρατικές κοινωνίες όπου οι πολίτες και τα άτομα απολαμβάνουν το πλήρες εύρος των μορφών της ελευθερίας σπανίζουν. Τα απολυταρχικά καθεστώτα εμφανίζονται ανθεκτικά στις πιέσεις του εκδημοκρατισμού και προκαλούν ολέθριες καταπατήσεις των ατομικών δικαιωμάτων, σπαρακτικούς εμφυλίους πολέμους και σαρωτικά μεταναστευτικά ρεύματα που ανατρέπουν αμέτρητες ζωές.

Η ελευθερία απειλείται, ωστόσο, ακόμα και στα πλέον ευνομούμενα και (θεωρητικά) δημοκρατικά κράτη. Οι αιτίες ποικίλουν ανά περίπτωση, υπάρχουν ωστόσο κάποιες κοινές συνισταμένες που ωθούν στον άμεσο ή έμμεσο περιορισμό των ατομικών και συλλογικών ελευθεριών. Τα ισχυρά κράτη επεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις των ασθενέστερων και στερούν την ελευθερία τους όπου κρίνεται σκόπιμο ή εφικτό. Η επιρροή των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης οδηγεί σε πολιτική, οικονομική και κοινωνική χειραγώγηση των πολιτών. Οι διαφημίσεις, που κατακλύζουν τον δημόσιο χώρο μετατρέπουν τα άτομα σε καταναλωτές που αναζητούν την ευδαιμονία στην υπέρμετρη αναζήτηση αγαθών.

Οι κυρίαρχες ιδεολογίες και ο φανατισμός, που εκδηλώνεται σε τομείς όπως η πολιτική, η θρησκεία ή τα εθνικά θέματα αφαιρούν από τους πολίτες την κριτική και αυτόνομη σκέψη. Ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία και η προκατάληψη απέναντι στο διαφορετικό εγείρουν τείχη που αποκλείουν τους ανθρώπους ή τους παγιδεύουν σε αδιέξοδες συμπεριφορές. Οι μειοψηφίες βρίσκονται συχνά εκτεθειμένες σε καταπιεστικές συμπεριφορές και απαγορεύσεις που τους αποστερούν τη δυνατότητα πλήρους και ισότιμης συμμετοχής στα κοινά ή στις δημοκρατικές διαδικασίες.

Οι εσωτερικές ελευθερίες βρίσκονται επίσης υπό διωγμό. Πολλοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν ψυχολογικές δυσκολίες, φοβίες, ανασφάλειες και συμπλέγματα που αποτελούν τροχοπέδη στην επιθυμία τους να συμμετέχουν στα κοινά ή να ολοκληρώσουν την προσωπική τους ανέλιξη με τον επιθυμητό για αυτούς τρόπο. Οι δυσκολίες στην πρόσβαση στην εκπαίδευση, η παραπληροφόρηση, η αποσπασματική πρόσβαση στη γνώση και η συνεπακόλουθη έλλειψη κριτικής σκέψης ή ικανότητας εκτίμησης των γεγονότων παγιδεύει τα άτομα σε ανελεύθερες καταστάσεις. Γίνονται υποχείρια ανθρώπων που προβάλλονται ως αυθεντίες ή καθοδηγητές και καταλήγουν άβουλα να εξυπηρετούν προσωπικές επιδιώξεις άλλων. 

Ιδιαίτερη πίεση δέχεται η ηθική ελευθερία. Οι σύγχρονες κοινωνίες ασκούν σημαντική πίεση στα μεμονωμένα άτομα προκειμένου αυτά να ανταποκριθούν σε συγκεκριμένα καταναλωτικά πρότυπα. Όταν δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα, ο άνθρωπος ενδέχεται να στραφεί σε ανέντιμες πρακτικές και να αποκτήσει τα υλικά αγαθά που θεωρεί ως δικαιωματικά δικά του με μεθόδους που αποδεικνύουν την ηθική υποδούλωσή του σε αμφιλεγόμενες αρχές. Πρόκειται για πρόβλημα που εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση ακριβώς σε εκείνες τις κοινωνίες που θα αποκαλούσαμε ως κατεξοχήν δημοκρατικές και ευημερούσες. Μέσα στο πλαίσιο της αφθονίας και της ικανοποίησης των στοιχειωδών δικαιωμάτων του, το άτομο παρασύρεται εύκολα σε δρόμους που απέχουν παρασάγγας από τα ιδανικά που πρεσβεύει η πραγματική ανθρώπινη ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Ο διεθνής διάλογος για τα αίτια περιορισμού της ελευθερίας στις σύγχρονες κοινωνίες, την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις δράσεις που μπορούν και πρέπει να αναληφθούν για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων μπορεί και πρέπει να εκκινεί από την Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου. Η πολύτιμη παρακαταθήκη της εξόδου δίνει στο Μεσολόγγι το δικαίωμα να καταστεί πρέσβης του παγκοσμίου αιτήματος για ελευθερία και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι πολίτες του έχουν γνωρίσει από πρώτο χέρι τις θυσίες που απαιτούνται στο βωμό της ελευθερίας. Έχουν γαλουχηθεί με το παράδειγμα των προγόνων τους. Ζουν στον χώρο όπου μεγαλούργησαν αγωνιστές και φιλέλληνες.

Αυτή η θεωρητική και ολίγον ρομαντική προσέγγιση, όμως, δεν θα αρκούσε από μόνη της για να δικαιώσει το αίτημα της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου να αναγνωριστεί ως προπομπός της ελευθερίας. Ένα τέτοιο εγχείρημα απαιτεί υποδομές, δίκτυα και διασυνδέσεις προκειμένου να έχει τον μέγιστο αντίκτυπο. Η σύγχρονη πόλη αλλάζει όψη με μία σειρά από σημαντικές επενδύσεις σε έργα υποδομής, που την αναδεικνύουν σε οικονομικό, πολιτιστικό και εκπαιδευτικό κέντρο. 

Η δυναμική που προσδίδει η επέτειος των διακοσίων χρόνων από την επανάσταση (1821) και την έξοδο (1826) στρέφει την προσοχή του ελληνικού και παγκόσμιου κοινού στο Μεσολόγγι. Είναι μια μοναδική ευκαιρία ανάδειξης της παρακαταθήκης της εξόδου και της πόλης. Σε αυτό το σημείο υπεισέρχεται ο στρατηγικός σχεδιασμός του Exodus, που επενδύει στις αξιόλογες δυνατότητες της πόλης και των κατοίκων της για να εγκαινιάσει πολυεπίπεδες δράσεις με αποτελέσματα σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο.